Ο κόσμος πέρα από τις αισθήσεις μας, και η σημασία του.

Είναι απ’τα πιο ενδιαφέροντα και συνάμα απ’τα πιο δύσκολα θέματα που μπορεί να εξερευνήσει ο ανθρώπινος νους, οπότε είναι σίγουρο πως με δυο δημοσιεύσεις δε θα μπορέσουμε να το αναλύσουμε εκτενώς, και ίσως χρειαστεί να επιστρέψουμε στο θέμα στο μέλλον. Το ξεχωριστό με αυτό το θέμα είναι η υποχρέωση μας να χρησιμοποιήσουμε τη διαδικασία της σκέψης, αποκλείοντας κάθε εξωτερική πηγή πληροφορίας (ίσως κι όχι). Κάτι τέτοιο είναι βιολογικά αδύνατο, αλλά σας υποσχόμαστε πως θα βάλουμε τα δυνατά μας για να το προσεγγίσουμε. :p

"Ο άνθρωπος είναι ανίκανος να αντιληφθεί την αλήθεια που κρύβει το σύμπαν με τις αισθήσεις του."

Ο σεβασμός των ετερογνώμων απ’την άλλη μεριά, ενώ προσφέρει ομαλότερη συμμετοχή στο διάλογο, δεν έχει κάποια άλλη πρακτική χρησιμότητα. Το αντίθετο μάλιστα, είναι δυνατό στην προσπάθεια μας να ακολουθήσουμε αυτό το κοινωνικό πρωτόκολλο, να παρεξηγηθούμε ως σύμφωνοι αυτής της αντίθετης άποψης. Η σκληρή κριτική που μπορεί να εκφραστεί μέσω της διαφωνίας, είναι πραγματικά μια προτιμότερη οδός. Δεν είναι λίγες οι φορές που χρειάστηκε να μας πει κάποιος “λες βλακείες” για να καταλάβουμε το “λάθος” μας. Κι ενώ δεν υπάρχουν σωστές και λάθος απόψεις, υπάρχουν σωστοί και λάθος λόγοι για τους οποίους ο καθένας τις θέτει ως μέρος της σκέψης του· είναι η προσωπική μας ηθική, όπως την έχουμε διδαχτεί, και όπως έχουμε διδαχτεί να την εξερευνούμε και να την πλάθουμε στην πάροδο του χρόνου. Πράγματι είναι πολύ ισχυρή η βαρύτητα της προσπάθειας που καταβάλαμε εμείς ή οι παιδαγωγοί μας στη διαμόρφωση των απόψεων μας, κι έτσι συχνά βρισκόμαστε σε θέση να θεωρούμε τις ιδέες των “άλλων”, όταν αυτές διαφωνούν με τις δικές μας, ανόητες. Το πιθανότερο όμως είναι πως στην ίδια θέση έχουμε βρεθεί κι εμείς οι ίδιοι όταν αυτοί οι “άλλοι” προσπαθούν να βρουν μια αλήθεια στα όσα εμείς υποστηρίζουμε. Το πρόβλημα εδώ δεν βρίσκεται στις ιδέες, αλλά σε εμάς τους ίδιους.

Είμαστε εξελικτικά ένα είδος που έφτασε εδώ που έφτασε μέσα από τη σύγκρουση και τη βία. Αυτή η διανοητική βία, δεν είναι παρά ένα μέρος της φύσης μας, και μάλιστα το μέρος που μας έβγαλε απ’τα στενά όρια του πλανήτη μας (και σύμφωνα με κάποιες πηγές έστειλε και μερικούς από εμάς στη σελήνη), αφού πρώτα μας ώθησε σ’έναν αγώνα ταχύτητας προς αυτή την κατεύθυνση. Δεν θα είναι όμως πάντα απαραίτητο συστατικό της επιτχυμένης κοινωνίας, αλλά θα εκλείψει όταν θα είναι νομοτελειακά περιττή. Σε εμφανή αντίθεση με την σύγκρουση και την διαφωνία, η έλλειψη πλουραλισμού στις απόψεις μας οδήγησε μερικούς αιώνες νωρίτερα σε μια εποχή στείρας (τεχνολογικά και επιστημονικά) ύπαρξης. Πολλές φορές αναρωτιέμαι που θα είχαμε φτάσει ως είδος αν είχαμε εξασφαλίσει το δικαίωμα στον ελεύθερο λόγο, και την παιδεία κατά τον μεσαίωνα…

Και να σας πω κάτι ακόμα, πριν μπούμε στο ζουμί του θέματός μας. Αυτό το blog το έφτιαξα γιατί ήθελα ένα μέρος που θα με “αναγκάσει” να σκεφτώ, να απαντήσω ερωτήματα που τα έχω γύρω μου καθημερινά, αλλά δεν ξοδεύω χρόνο για να τα περιεργαστώ και ίσως, μένω στις ήδη δοσμένες απαντήσεις. Και μέσα απ’ αυτή τη διαδικασία πιστεύω ότι το ίδιο όφελος θα αποκομίσετε κι εσείς, οι αναγνώστες αυτού του blog, αν δε μείνετε μόνο σε όσα λέω, με τα οποία άλλωστε μπορεί να διαφωνείτε, αλλά αρχίσετε να περιεργάζεστε στο μυαλό σας τις δικές σας απαντήσεις.

Το πρώτο θέμα μας λοιπόν, είναι «Ο σεβασμός στην αντίθετη άποψη και η ελευθερία της έκφρασης». Μεγάλη κουβέντα η ελευθερία της έκφρασης. Αναλογιστείτε για μια στιγμή τι ακριβώς σημαίνει, και τι σημαίνει αντίθετη άποψη. Ας κάνουμε όμως, ένα νοητικό πείραμα για να βοηθηθούμε σε αυτή τη διαδικασία. Φανταστείτε ένα υποτιθέμενο κύριο ο οποίος έχει τις ακριβώς αντίθετες απόψεις από εσάς σε όλα τα θέματα τα οποία μπορούν να είναι αντικείμενο αμφισβήτησης. Τι απόψεις έχετε λοιπόν; Πιστεύετε στο ότι ο κάθε άνθρωπος έχει δικαίωμα σε μια αξιοπρεπή διαβίωση; Αυτός θα σας λέει ότι οι φτωχοί δεν αξίζουν να ζουν και είναι μόνο χρήσιμοι για να τους εκμεταλλευόμαστε. Πιστεύετε ότι ο ναζισμός είναι απάνθρωπη ιδεολογία που επέφερε τα πάνδεινα στην ανθρωπότητα; Αυτός θα σας λέει ότι όσα έγιναν ήταν αναγκαία για να επικρατήσει η ανώτερη φυλή. Για να μη τα πολυλογώ, οτιδήποτε μπορείτε να σκεφτείτε και το θεωρείτε ως ύψιστη ιδεολογική σας αξία αυτός ο άνθρωπος το θεωρεί ασήμαντο και στη θέση του βάζει τις δικές του, εκ διαμέτρου αντίθετες απόψεις.

Τώρα έρχομαι εγώ, σαν άλλος από μηχανής θεός, και σας βάζω, μαζί με άλλους κάμποσους ανθρώπους, μέσα σε ένα χώρο ελεύθερης συζήτησης. Και αυτός ο κύριος έρχεται κάποια στιγμή που παίρνει το λόγο και αρχίζει να λέει τις απόψεις του. Μια χλεύη αρχίζει να ακούγεται σιγά σιγά μέσα στο χώρο, όσο γίνεται κατανοητό το τι λέει. Κάποιοι πιο θερμόαιμοι πλησιάζουν τον ομιλητή και του ζητάνε με έντονο ύφος να κατεβεί από το βήμα γιατί όσα λέει είναι προσβλητικά. Η κατάσταση φαίνεται να παρεκτρέπεται, με τον ομιλητή να μην αποχωρεί και όλο και περισσότερο κόσμο να τον χλευάζει. Και εδώ έρχεται το ερώτημα που πρέπει να απευθύνεται στον εαυτό σας. Πώς αισθάνεστε με όλη αυτή την υποθετική σκηνή; Με ποιανού το μέρος είστε; Θέλετε ο ομιλητής να κατέβει από το βήμα γιατί είναι απαράδεκτα τα όσα αναφέρει και πλήρως αντίθετα με τις δικές σας αρχές;

Ο σεβασμός στην αντίθετη άποψη είναι τελικά, μεγάλη κουβέντα. Και δυστυχώς, πολύ συχνά τείνουμε να πιστεύουμε ότι ελευθερία έκφρασης σημαίνει ελευθερία έκφρασης της σωστής άποψης, δηλαδή αυτής που συμβαδίζει με τη δική μας. Αλλά αυτό απέχει έτη φωτός από την έννοια της πραγματικής ελευθερίας, όσο απέχει η αυτογνωσία απ’ την ευαρέσκεια. Αλλά τα ερωτήματα δεν τελειώνουν εδώ, αλλά πλέον γίνονται ακόμα περισσότερα και πιο αμείλικτα. Που ξέρουμε ότι η δική μας άποψη είναι η σωστή; Ποιος μας διόρισε θεματοφύλακες και κριτές του σωστού και του λάθους σε αυτό τον κόσμο; Τελικά, τι ακριβώς σημαίνει «σέβομαι την αντίθετη άποψη»;

Η προσωπική μου γνώμη είναι ότι για να απαντήσουμε σε όλες αυτές τις ερωτήσεις με ένα συνεπή τρόπο πρέπει να ξεκινήσουμε με ένα και μόνο αξίωμα, ότι δεν υπάρχει αντικειμενικά σωστή και λάθος άποψη. Αν δεν κάνουμε την παραδοχή αυτού του αξιώματος μετά πέφτουμε σε περίεργες καταστάσεις. Ποια από τις αμέτρητες απόψεις που υπάρχουν πάνω στη Γη είναι η σωστή για κάθε δεδομένο ερώτημα; Είναι η δική μας; Κάποια άλλη; Κι άμα είναι κάποια άλλη, γιατί δεν την έχουμε ήδη ενστερνιστεί; Υποκειμενικά φυσικά και υπάρχουν πράγματα που τα θεωρούμε λάθος, αυτό είναι απολύτως λογικό και σεβαστό, αλλά ως εκεί.

Με την εισαγωγή αυτού του αξιώματος το τοπίο ξεδιαλύνει λίγο γιατί μας δίνει τη βάση για την πραγματική ελευθερία της έκφρασης. Ο σεβασμός στην αντίθετη άποψη δεν είναι κάποια χάρη που κάνουμε στο διπλανό μας να μη του ανοίξουμε το κεφάλι επειδή λέει βλακείες, αλλά η κατανόησή του ότι μπορούμε κάλλιστα να σφάλουμε σε όσα πιστεύουμε. Φυσικά, για πράγματα όπως η καταδίκη του ναζισμού και ο σεβασμός στην αξιοπρέπεια των ανθρώπων, είναι δύσκολο να δεχτεί κανείς ότι μπορεί να σφάλει, και προσωπικά πιστεύω ότι είναι καθήκον οποιουδήποτε υγιώς σκεπτόμενα ανθρώπου να κατανοεί ότι σε τέτοια πράγμα απαγορεύετε να λες ασυναρτησίες. Αλλά ακόμα κι αυτό, το προφανές, δεν παύει να είναι προσωπική άποψη, που με το αξίωμά μας μπορεί να είναι αληθής είτε ψευδής.

Δύσκολο να τα χωνέψουμε όλα αυτά, ακόμα και για μένα που τα γράφω. Κι όμως, νομίζουμε ότι έχουμε δώσει με τα φιλελεύθερα ιδεώδη μας την απάντηση στο τι σημαίνει σεβασμός στην αντίθετη άποψη. Αλλά ταυτόχρονα το βρίσκουμε τόσο δύσκολο να θεωρήσουμε ότι οι προσωπικές μας αντιλήψεις, οι τόσο καλά στοιχειοθετημένες και στερεωμένες μέσα στο μυαλό μας, μπορεί για κάποιον άλλο να είναι λάθος, και αυτό να μη σημαίνει ούτε το σφάλλειν το δικό μας ούτε το δικό του.

Όμως, σε ένα τέτοιο κόσμο, όπου το σωστό και το λάθος δεν διακρίνονται αντικειμενικά, πως μπορεί να υπάρξει πρόοδος; Γιατί η πρόοδος ορίζεται σαν την κίνηση προς τη σωστή κατεύθυνση. Σωστή όμως για ποιόν; Μήπως τελικά, ο σεβασμός στην αντίθετη άποψη πρέπει να περιορίζεται κάπως ώστε να μπορούμε να προοδεύουμε με κάποιον τρόπο;

Η προσωπική μου άποψη είναι πως όχι. Μπορούμε να έχουμε και την ελευθερία έκφρασης και την πρόοδο ταυτόχρονα, χωρίς να χρειάζεται να φιμώνουμε την αντίθετη άποψη και να επιβαλλόμαστε πάνω της. Και αυτός ο τρόπος λέγεται διάλογος και υπομονή. Με το διάλογο, τον κόσμιο και τον δίκαιο, όπου ο καθένας έχει το χρόνο του να μιλήσει και το δικαίωμα να ακουστεί, μπορούμε να διαμορφώσουμε νέες απόψεις. Να δούμε μια άποψη που δεν ξέραμε, να την περιεργαστούμε, να κρατήσουμε απ’ αυτή ό,τι καλύτερο έχει να μας προσφέρει. Ακόμα κι η αντίθετη άποψη κρύβει τα οφέλη της, αρκεί να ξέρουμε να την προσεγγίσουμε χωρίς το φόβο να αλλοιωθούμε ή το μίσος να την αντιπαλέψουμε. Και σε όλη αυτή τη διαδικασία χρειάζεται υπομονή, η μέγιστη των πάντων αρετή, γιατί με την υπομονή όσα σήμερα φαίνονται ανέφικτα κάποτε γίνονται εφικτά.

Μόνο που ο δρόμος της υπομονής είναι δύσκολος και χρονοβόρος. Γιατί σ’ αυτό το δρόμο δίνεις πολλά για να πάρεις ελάχιστα και γιατί ο δρόμος αυτός δεν έχει ήρωες. Γι’ αυτό συχνά επιλέγεται ο εύκολος δρόμος της επιβολής, ο δρόμος του «καταστρέψτε ό,τι διαφωνεί μαζί μας», για να τελειώνουμε γρήγορα μ’ αυτό και να επιβάλλουμε τα δικά μας, για να γίνουμε εμείς που καταστρέφουμε ήρωες στο σινάφι μας.

Θα χαρώ πολύ να διαβάσω τα comments σας, ενώ αν κάποιος θέλει να στείλει κάποιο κείμενο για δημοσίευση ας δει τη σελίδα «Πλοήγηση» για τον τρόπο που μπορεί να το κάνει Φυσικά, το θέμα δεν έχει εξαντληθεί και ίσως χρειαστεί να το ξαναπιάσουμε κάποια επόμενη φορά.

Όταν οδηγηθήκατε, με οποιονδήποτε τρόπο, σε αυτό το blog σίγουρα μια από τις πρώτες σας σκέψεις ήταν «Και τι έχει τώρα να μας πει αυτός; Μας τα παν κι άλλοι», και θα έχετε και δίκιο. Δεν πρόκειται μέσα από αυτό το blog να βρείτε τίποτα μαγικό, άλλωστε ζούμε σε μια εποχή που όσα είναι να ειπωθούν έχουν εν πολλοίς ειπωθεί ήδη. Και το πιο οξύμωρο είναι ότι πολλά απ’ αυτά που τα λέμε και τα θεωρούμε καινοτομικά, ριζοσπαστικά, ρηξικέλευθα, έχουν ειπωθεί  ήδη από άτομα που κανείς δεν θα πίστευε ότι θα λέγανε τέτοια πράγματα. Σας παραπέμπω στην πολύ ωραία ελληνική ταινία «Βίος και Πολιτεία», στην οποία ο πρωταγωνιστής, ονόματι Καραμάνος, απειλεί να ανατινάξει το μέγαρο του ΟΤΕ (ΤΟΕ στην ταινία) με ένα έξυπνο σύστημα-βόμβα, εκτός κι αν του δώσουν λίγο χρόνο να μιλήσει στον ελληνικό λαό μέσω της τηλεόρασης. Έχει γράψει έναν λόγο τον οποίο σκοπεύει να διαβάσει για να απευθύνει ένα δριμύ κατηγορώ για όλα όσα γίνονται γύρω του, πιστεύοντας ότι έτσι θα αφυπνίσει τον κόσμο. Τελικά, κι ενώ τα έχει καταφέρει να εξασφαλίσει τηλεοπτικό χρόνο, πληροφορείται ότι ο λόγος του μοιάζει υπερβολικά πολύ με έναν λόγο που είχε εκφωνήσει παλιότερα ο πρωθυπουργός… Μπερδεμένος μέσα στις σκέψεις του, κατανοώντας ότι τα λόγια έχουν χάσει πλέον το νόημά τους, όταν έρχεται η κρίσιμη στιγμή να μιλήσει στην τηλεόραση ψελλίζει απλά τον εθνικό ύμνο…

Δεν είναι τα λόγια λοιπόν, που έχουν σε κάτι να μας βοηθήσουν, αλλά όλα εκείνα τα ερωτήματα που γεννάνε στο μυαλό μας. Ένα κείμενο που δίνει ωραίες απαντήσεις είναι καλό, αλλά ακόμα καλύτερο είναι αυτό που, ενώ μπορεί να μη συμφωνείς πλήρως μαζί του, σε κάνει να σκεφτείς. Και είναι αυτό το νοητικό παιχνίδισμα, αυτή η αφορμή για «κουβέντα» με τον εαυτό μας που τελικά μας λείπει. Οι ιδέες θα υπάρχουν παντού γύρω μας, αλλά μόνο αν αναρωτηθούμε μόνοι μας γι’ αυτές θα τις κάνουμε κτήμα μας.

Με όλα αυτά κατά νου, προσωπικά θα προσπαθήσω τα κείμενά μου να είναι μια αφορμή για σκέψη. Θα δίνω την προσωπική μου άποψη, άλλωστε αυτό είναι αναπόφευκτο σε καθετί που παράγει ο ανθρώπινος νους, αλλά ταυτόχρονα θα διατυπώνω με σαφήνεια τα ερωτήματα που προσπαθώ, με περισσότερο ή λιγότερο πετυχημένο τρόπο, να απαντήσω. Και είναι αυτά τα ερωτήματα, και η προσωπική ενασχόληση του καθενός με αυτά, που πιστεύω ότι έχει κάτι να προσφέρει σε έναν κόσμο γεμάτο απαντήσεις που όμως, δεν είναι δικές μας.

Ο σεβασμός στην αντίθετη άποψη και η ελευθερία της έκφρασης

Ίσως “βαρύ” θέμα για πρώτη συζήτηση στο blog μας.. Αλλά πιστεύουμε ότι με αυτή θα μπορέσουμε να δώσουμε το αρχικό “στίγμα” μας για όσα θα ακολουθήσουν. Διαφωνώντας ή συμφωνώντας, με όρεξη για πλάκα ή με αυστηρό και κριτικό πνεύμα, πάντα θα αφήνουμε το παράθυρο ανοιχτό στην “άλλη” άποψη. Γιατί ο δογματισμός είναι το καθοριστικότερο βήμα προς τη στασιμότητα και την αμάθεια

Οι σκέψεις μου πάνω στο θέμα βρίσκονται εδώ.

Και οι σκέψεις του τρισμέγιστου Φώντα,  εκεί.

Posted in Προαναγγελίες ]]> http://cosmos2d.wordpress.com/2009/02/17/%ce%ba%ce%ac%ce%b8%ce%b5-%ce%b1%cf%81%cf%87%ce%ae-%ce%ba%ce%b1%ce%b9-%ce%b4%cf%8d%cf%83%ce%ba%ce%bf%ce%bb%ce%b7/feed/ 0 pitouros everyone_is_wrong2