Η ελευθερία της έκφρασης και ο σεβασμός στην αντίθετη άποψη (2)

“Ο σεβασμός στην αντίθετη άποψη και η ελευθερία της έκφρασης”. Τετριμμένο θέμα εκ πρώτης όψεως. Εύκολα βλέπουμε τη σημαντικότητα που έχει η ελευθερία της έκφρασης στην ίδια μας τη ζωή. Από προσωπικές εμπειρίες, όσες φορές νοιώθουμε αδυναμία να εκφραστούμε, είτε λόγω εσωτερικών είτε λόγω εξωτερικών παραγόντων, δεν είμαστε διόλου ευχαριστημένοι. Είτε θέλουμε να σπάσουμε τα μούτρα του εξωτερικού εμποδίου που έχει το θράσος να μας φιμώνει, είτε τα δικά μας :p. Καμία κοινωνία δεν μπορεί να πουλήσει τις υπηρεσίες της στον υποθετικό πελάτη της χωρίς να προσφέρει αυτό το βασικό δικαίωμα. Για να το θέσω αλλιώς, αν είχαμε να επιλέξουμε ανάμεσα στις δυο συνθήκες της ελευθερίας του λόγου, και του περιορισμού του, κανείς δε θα διάλεγε το δεύτερο (κι αν κάποιος υποστηρίζει το αντίθετο, τότε σύμφωνα με το λόγο του, δεν έχει δικαίωμα γνώμης). Άλλωστε εκτός από την σημαντικότητα για το άτομο, η πολιτική της ελευθερίας του λόγου, ωφελεί και το σύνολο, καθώς κάθε ιδέα ή θέση μπορεί δυνητικά να βρει κάποια πρακτική εφαρμογή στη ζωή μας, η να μας οδηγήσει σε μέρη του νου που δεν έχουμε βαδίσει, να μας “διαφωτίσει” έμμεσα.

Ο σεβασμός των ετερογνώμων απ’την άλλη μεριά, ενώ προσφέρει ομαλότερη συμμετοχή στο διάλογο, δεν έχει κάποια άλλη πρακτική χρησιμότητα. Το αντίθετο μάλιστα, είναι δυνατό στην προσπάθεια μας να ακολουθήσουμε αυτό το κοινωνικό πρωτόκολλο, να παρεξηγηθούμε ως σύμφωνοι αυτής της αντίθετης άποψης. Η σκληρή κριτική που μπορεί να εκφραστεί μέσω της διαφωνίας, είναι πραγματικά μια προτιμότερη οδός. Δεν είναι λίγες οι φορές που χρειάστηκε να μας πει κάποιος “λες βλακείες” για να καταλάβουμε το “λάθος” μας. Κι ενώ δεν υπάρχουν σωστές και λάθος απόψεις, υπάρχουν σωστοί και λάθος λόγοι για τους οποίους ο καθένας τις θέτει ως μέρος της σκέψης του· είναι η προσωπική μας ηθική, όπως την έχουμε διδαχτεί, και όπως έχουμε διδαχτεί να την εξερευνούμε και να την πλάθουμε στην πάροδο του χρόνου. Πράγματι είναι πολύ ισχυρή η βαρύτητα της προσπάθειας που καταβάλαμε εμείς ή οι παιδαγωγοί μας στη διαμόρφωση των απόψεων μας, κι έτσι συχνά βρισκόμαστε σε θέση να θεωρούμε τις ιδέες των “άλλων”, όταν αυτές διαφωνούν με τις δικές μας, ανόητες. Το πιθανότερο όμως είναι πως στην ίδια θέση έχουμε βρεθεί κι εμείς οι ίδιοι όταν αυτοί οι “άλλοι” προσπαθούν να βρουν μια αλήθεια στα όσα εμείς υποστηρίζουμε. Το πρόβλημα εδώ δεν βρίσκεται στις ιδέες, αλλά σε εμάς τους ίδιους.

Είμαστε εξελικτικά ένα είδος που έφτασε εδώ που έφτασε μέσα από τη σύγκρουση και τη βία. Αυτή η διανοητική βία, δεν είναι παρά ένα μέρος της φύσης μας, και μάλιστα το μέρος που μας έβγαλε απ’τα στενά όρια του πλανήτη μας (και σύμφωνα με κάποιες πηγές έστειλε και μερικούς από εμάς στη σελήνη), αφού πρώτα μας ώθησε σ’έναν αγώνα ταχύτητας προς αυτή την κατεύθυνση. Δεν θα είναι όμως πάντα απαραίτητο συστατικό της επιτχυμένης κοινωνίας, αλλά θα εκλείψει όταν θα είναι νομοτελειακά περιττή. Σε εμφανή αντίθεση με την σύγκρουση και την διαφωνία, η έλλειψη πλουραλισμού στις απόψεις μας οδήγησε μερικούς αιώνες νωρίτερα σε μια εποχή στείρας (τεχνολογικά και επιστημονικά) ύπαρξης. Πολλές φορές αναρωτιέμαι που θα είχαμε φτάσει ως είδος αν είχαμε εξασφαλίσει το δικαίωμα στον ελεύθερο λόγο, και την παιδεία κατά τον μεσαίωνα…